Trong dạy học môn Toán, chúng ta thường nói đến phương pháp dạy toán, tức là chú trọng đến việc truyền thụ kiến thức, tập trung suy nghĩ cần phải thể hiện mở đầu vấn đề như thế nào, giải quyết ra sao, làm sao cung cấp được nhiều kiến thức cho học sinh mà ít khi nói đến phương pháp học của học sinh.  Thiết nghĩ cần phải quan tâm hàng đầu và hiểu rõ cách học của từng học sinh bởi học sinh là chủ thể tiếp thu kiến thức, là đối tượng chiếm lĩnh kiến thức; cái đích cuối cùng của dạy học là giúp người học chiếm lĩnh kiến thức một cách nhanh nhất, hiệu quả nhất, phát huy khả năng, năng lực nhận thức, hình thành năng lực tự chiếm lĩnh kiến thức không chỉ trong nhà trường mà là ngoài đời, trong cuộc sống hàng ngày. Nắm được phương pháp học của học sinh, giáo viên sẽ có những tác động phù hợp để từng bước dẫn học sinh  tự giác vận dụng phương pháp học tập của chính các em để tự học, tự khám phá kiến thức một cách tích cực và hiệu quả.

Để học sinh có ý thức tự học, tự chiếm lĩnh kiến thức trong dạy học toán ở Tiểu học giáo viên cần chú ý đến các vấn đề như: Học sinh sẽ quan tâm nhất là điều gì?  Học sinh nên học như thế nào là hiệu quả? Điều gì sẽ giúp các em tích cực tự học hơn?       

Toán học với những con số không phải là sự đam mê hứng thú đối với tất cả học sinh, thậm chí ngược lại nó cũng khiến cho không ít học sinh có cảm giác sợ, sợ khó, dễ nản lòng không muốn tìm tòi suy nghĩ. Chính vì vậy giáo viên phải nắm được đặc điểm này khơi gợi cho học sinh cảm giác thoải mái và chủ động tham gia vào quá trình học thông qua sự hiểu biết của giáo viên về mối quan tâm, về con đường đi tìm kiến thức, về khả năng và sự tự giác của các em.

1. Dạy học sinh ý thức tự giác học tập xuất phát từ nhu cầu giải quyết thực tiễn của học sinh.

Ở lứa tuổi học sinh Tiểu học các em thường  chỉ quan tâm đến những vấn đề đơn giản, gần gũi, gắn liền với thực tiễn xung quanh các em. Toán học là khoa học gắn liền với thực tiễn, nó phục vụ cho nhu cầu thực tiễn, vấn đề quan tâm của học sinh cũng xuất phát từ nhu cầu giải quyết thực tiễn, vì vậy giáo viên cần có những khơi gợi giúp học sinh tự giác thực hiện nhu cầu muốn giải quyết vấn đề thực tiễn. 

          Ví dụ khi dạy học sinh khái niệm trừu tượng của toán học: Số thập phân.  Nhằm giúp học sinh hiểu khái niệm ‘‘thập phân”, dựa vào mối quan tâm của học sinh là luôn muốn giải quyết vấn đề thực tiễn, giáo viên có thể khơi gợi như sau:

- Nếu chia 100 cái bánh chưng thành 10 phần bằng nhau, mỗi phần là bao

   nhiêu cái? ( 10 cái)

- Nếu chia 10 cái bánh đó thành 10 phần bằng nhau thì mỗi phần là mấy cái?

   (1 cái)

- Nếu chia 1 cái đó thành 10 phần bằng nhau thì mỗi phần là bao nhiêu cái?

    ( cái)

- Tiếp tục chia   cái thành 10 phần bằng nhau thì mỗi phần là bao nhiêu?

    (  cái).

Hoặc dạy kiến thức vận tốc, giáo viên có thể trực tiếp vận dụng ngay việc yêu cầu học sinh tính quãng đường đi trung bình của học sinh trong 1 phút bằng xe đạp từ nhà đến trường. Ví dụ: Quãng đường từ nhà em đến trường khoảng bao nhiêu mét? Em đi trong thời gian bao lâu? Trung bình mỗi phút em đi được bao nhiêu mét? Từ đó dẫn dắt HS đến việc hiểu “ Vận tốc” chính là quãng đường đi được  của chuyển động trong 1 đơn vị thời gian, …

2. Thực hiện tốt các yếu tố tăng cường sự tham gia của học sinh.

Trả lời cho câu hỏi học sinh nên học thế nào là hiệu quả, giáo viên cần thực hiện tốt các yếu tố  tăng cường sự tham gia của học sinh như sau:

a) Tạo không khí học tập và các mối quan hệ trong các nhóm lớp:

Nhiệm vụ và các hoạt động giáo viên đưa ra phù hợp với mức độ phát triển của học sinh, gần gũi thực tế, đa dạng về hình thức, tạo điều kiện cho học sinh có thể sáng tạo. Môi trường học tập thân thiện, mang tính kích thích thể hiện qua việc bố trí bàn ghế, trang trí trên tường, cách sắp xếp không gian lớp học, quan tâm tới sự thoải mái về tinh thần, không căng thẳng, không nặng nề, không gây phiền nhiễu, có các hoạt động giải trí nhẹ nhàng, hài hước trong quá trình thực hiện nhiệm vụ; hỗ trợ cá nhân một cách tích cực; tạo cơ hội để học sinh giao tiếp, chia sẻ, đúc rút kinh nghiệm, hợp tác trong hoạt động.

b)Sự phù hợp với mức độ phát triển của học sinh.

Nhiệm vụ học tập cần có sự phân hoá, không thể giao bình quân tất cả các nhiệm vụ cho mỗi học sinh.

Ví dụ thiết kế bài tập yêu cầu hoạt động cá nhân với các kiến thức đơn giản còn hoạt động nhóm để trao đổi, thảo luận bổ sung khai thác kiến thức cao hơn. Các yêu cầu rõ ràng, dễ hiểu. Khuyến khích học sinh giúp đỡ lẫn nhau, tạo cho học sinh không khí học tập lẫn nhau, mỗi một cá nhân đều phát huy được năng lực, sở trường nhưng bình đẳng trong thực hiện nhiệm vụ.

c)Sự gần gũi với thực tế.

Trong quá trình dạy thường đưa ra các tình huống gắn với thực tế nhằm kích thích sự tò mò, muốn giải quyết các vấn đề của học sinh, giáo viên có thể sử dụng các loại bài giảng powerpoint, các hình ảnh gắn với  ý nghĩa thực tế. Ví dụ như dạy thể tích hình hộp chữ nhật, thể tích hình lập phương cần đưa ra các hình ảnh biểu thị thể tích để học sinh khơi gợi tính tự học, thích tìm hiểu, khám phá, giải thích.

d)Mức độ và sự đa dạng của các hoạt động:

Cần hạn chế tối đa thời gian chết, bởi vì thời gian chết sẽ khiến học sinh sao nhãng, quay sang làm việc riêng. Cần tạo được thời điểm hoạt động và trải nghiệm tích cực, xen kẽ các trò chơi học tập như: Truyền điện, Ai là nhà toán học,… Ví dụ đối với các bài tập như :Tính nhẩm, Tính nhanh cần cho học sinh thi đua dưới dạng trò chơi Ai nhanh, ai đúng?  các bài yêu cầu sắp xếp, ghép hình cho các nhóm, các tổ thi đua  với nhau.

          e) Tạo cho học sinh được cảm giác tự do sáng tạo, tôn trọng ý kiến của học sinh, khuyến khích học sinh phát huy hết khả năng tìm tòi nghiên cứu tìm ra nhiều cách làm hay, cách giải quyết sáng tạo. Có thái độ tôn trọng, dùng lời khen ngợi kịp thời, nhắc nhở khéo léo nhằm định hướng cho học sinh.

          Ví dụ dạy giải bài toán theo theo tỉ lệ nghịch (Tiết 18, trang 20-SGK Toán 5) như sau:

Muốn đắp xong nền nhà trong hai ngày cần có 12 người. Hỏi muốn đắp xong nền nhà đó trong 4 ngày thì cần có bao nhiêu người? (mức làm mỗi người như nhau) 

          + Với bài này SGK chỉ định hướng hai cách giải với hai bài giải như sau:

          * Cách 1:

                             Muốn đắp xong nền nhà trong 1 ngày, cần số người là:

                                                         12  x 2 = 24  ( người)

                                      Muốn đắp xong nền nhà trong 4 ngày cần số người là:

                                                         24 : 4 = 6 (người)

                                                                            Đáp số : 6 người

* Cách 2:        

4 ngày thì gấp 2 ngày số lần là:

                                                   4 :  2 = 2 ( lần)

                             Muốn đắp xong nền nhà trong 4 ngày cần số người là:

                                                  12 : 2 = 6 (người)

                                                                        Đáp số: 6 người

          Tuy nhiên trong  cách giải rút về đơn vị  SGK hướng dẫn rút về đơn vị 1 ngày, nhưng trong dạy học giáo viên có thể khơi gợi trí tò mò của học sinh để các em suy nghĩ tìm lời giải khác, thực hiện giải rút về đơn vị tính tìm xem nếu 1 người làm thì mất bao lâu?  Hướng dẫn học sinh tóm tắt bước trung gian như:

                                 12 người:  2 ngày

                                 1 người: ……. ngày?

Từ đó học sinh hình thành cách giải khác.

Ví dụ cách giải như sau:

           Nếu một người làm thì đắp xong nền nhà trong số ngày là:

                               12 x 2 = 24 ( ngày) 

           Muốn đắp xong nền nhà đó trong 4 ngày thì cần số người là:

                               24 : 4 = 6 ( người)

                                                                      Đáp số: 6 người.

3. Tạo động lực để học sinh tích cực tự học.

Để học sinh tích cực tự học cần phải có động lực. Động lực đó cần phải được thúc đẩy từ nhiều nguồn khác nhau. Ví dụ:

- Giáo viên thường xuyên động viên, khen ngợi kịp thời sau mỗi hoạt động tự học có hiệu quả của học sinh.

- Phối hợp với phụ huynh khích lệ, động viên học sinh tự giác trong học tập.

          - Tổ chức cho học sinh tự kiểm tra, đánh giá lẫn nhau. Thường xuyên tổ chức cho học sinh tự kiểm tra đánh giá  lẫn nhau nhằm giúp các em biết tự phát hiện những khó khăn thường mắc phải để giúp nhau tìm cách giải quyết, để cố gắng học tập bạn để vươn lên.